1. މުޤައްދިމާ

އިސްލާމް ދީނަކީ އިންސާނާގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހުރިހާކަމެއް ފުރިހަމަ ގޮތެއްގައި އިންތިޒާމުކޮށްދޭ ޝާމިލު ނިޒާމެކެވެ. މީގެ ތެރޭގައި، އިޤްތިޞާދާއި ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތްތަކަކީ، ޢަޤީދާއާއި އަޅުކަމާ އެއްވަރަށް، ޝަރީޢަތުގެ ހަމަތަކާއި ހުދޫދުތަކުގެ ދަށަށް ފައްތާފައިވާ ދާއިރާއެކެވެ. އިސްލާމީ އިޤްތިޞާދު އެހެން އިޤްތިޞާދީ ނިޒާމުތަކާ ތަފާތުކޮށްދޭ އެންމެ މުހިންމު އެއް ސިފައަކީ، މީގައި އަޚްލާޤާއި އިޤްތިޞާދު ވަކިނުކުރެވޭ ދެ ބައި ކަމުގައި ލެއްވުމެވެ. ފައިދާ ހޯދުމުގެ މަގުތައް ހުޅުވާލެވިފައި އޮތް ނަމަވެސް، އެ ފައިދާ ހޯދޭނީ ޢަދުލުވެރި، ސާފު އަދި އަނެކާއަށް ގެއްލުން ނުދޭ ފަދައަކުންކަން ޝަރީޢަތުގައި ޝަރުޠުކޮށްފައިވެއެވެ.

މިދިރާސާގައި އަލިއަޅުވާލާނީ، ބާޒާރުގެ އަޚްލާޤިއްޔާތުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް އަސާސް ބަޔާންކޮށްދޭ ޙަދީޘްފުޅެއް ކަމުގައިވާ "އެކަކު އަނެކެއްގެ ވިޔަފާރީގެ މައްޗަށް ވިޔަފާރި ނުކުރުމުގެ" ޙަދީޘްފުޅުގެ މައްޗަށެވެ. މިދިރާސާގެ މަޤްޞަދަކީ، ޙަދީޘްފުޅު ރިވާވެފައިވާ ގޮތާއި މާނަ ބަޔާންކުރުމާއި، މިމައްސަލައިގައި ފިޤުހީ ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްފުޅުތައް ދިރާސާކުރުމާއި، މިމަނާކުރެއްވުމުގެ ފަހަތުގައިވާ ޙިކުމަތާއި ޢިއްލަތު ބަޔާންކުރުމާއި، އަދި މިއުޞޫލު ޒަމާނީ އިސްލާމީ އިޤްތިޞާދާއި ފައިނޭންސްގެ ދާއިރާއާ ގުޅުވައި ދިރާސާކުރުމެވެ. މިދިރާސާ ބިނާވެފައި އޮންނާނެ މައިގަނޑު ފިކުރަކީ، މިޙަދީޘްފުޅަކީ ހަމައެކަނި ވަކި ޙާލަތެއް މަނާކުރައްވާ އިރުޝާދެއް ނޫން ކަމާއި، މީގައި އިސްލާމީ އިޤްތިޞާދުގެ ބިންގާ ކަމުގައިވާ ޢަދުލުވެރި ވާދަވެރިކަމުގެ ފުން ފަލްސަފާއެއް އެކުލެވިގެންވާ ކަމެވެ.

2. ޙަދީޘްފުޅު ރިވާވެފައިވާ ގޮތާއި ތަޚްރީޖު

މިޙަދީޘްފުޅަކީ، ޢަބްދުﷲ ބުނު ޢުމަރު رضي الله عنهما އަދި އަބޫ ހުރައިރާ رضي الله عنه ފަދަ ޞަޙާބީ ބޭކަލުންގެ ކިބައިން، އިމާމް ބުޚާރީއާއި އިމާމް މުސްލިމް ރިވާކުރައްވާފައިވާ ޞައްޙަ (متفق عليه) ޙަދީޘްފުޅެކެވެ"2". މި ޙަދީޘްފުޅު އައިސްފައިވަނީ، ބާޒާރުގައި އޭރު ހިނގަމުންދިޔަ ބައެއް ނުޢާދިލު މުޢާމަލާތުތައް މަނާކުރައްވައި ރަސޫލުﷲ ﷺ ބަޔާންކުރެއްވި ދިގު އިރުޝާދެއްގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެ އިރުޝާދުގައި، ނަޖަޝް (ގަންނަން ނޫޅޭ މީހަކު އަގު ބޮޑުކުރުމަށްޓަކައި ފޯރި އަރުވައި ބިޑްކުރުން)، ތަލައްޤިއްރުކްބާން (ބާޒާރަށް މުދާ ފޯރުމުގެ ކުރިން ބޭރުން ދޮގު މަޢުލޫމާތު ދީގެން ގަތުން)، އަދި މިދިރާސާގައި ބަޔާންވެފައިވާ ވިޔަފާރީގެ މައްޗަށް ވިޔަފާރި ކުރުން ފަދަ ކަންކަން މަނާކުރައްވާފައިވެއެވެ"3".

ބައެއް ރިވާޔަތްތަކުގައި، ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތާ އެއްވަރަށް، ކާވެންޏަށް ދެންނެވުމުގައިވެސް މިއުޞޫލު ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ. މިއިން އެނގިގެންދަނީ، މި އުޞޫލަކީ ހަމައެކަނި ވިޔަފާރީގައި ޚާއްޞަ ކަމެއް ނޫން ކަމާއި، މުސްލިމުންގެ ދެމެދުގައި ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޢާންމު ބޮޑު އުޞޫލެއްގެ ބައެއް ކަމެވެ.

3. ޙަދީޘްފުޅުގެ މާނައާއި ފިޤުހީ ސޫރަ

ޙަދީޘްފުޅުގެ މާނައަކީ، ދެފަރާތެއް ދެމެދު ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތެއް އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރެވި ނުވަތަ ސޮއިކުރުމުގެ (ޚިޔާރުގެ) މަރުޙަލާގައި އޮއްވައި، ތިންވަނަ މީހަކު އެމުޢާމަލާތުގެ ތެރެއަށް ވަދެ، އެއިން އެއް ފަރާތް ބާކީކޮށް، ކުރީގެ އެއްބަސްވުން ރޫޅާލައި، ތިމާއާއެކު އައު މުޢާމަލާތެއް ކުރުވަން މަސައްކަތްކުރުމެވެ. ފިޤުހީ ޢިލްމުވެރިން ބަޔާންކުރައްވާ ގޮތުގައި، މިމަނާކުރެއްވުމުގެ ދަށަށް ދެކަމެއް ފެތެއެވެ:

(ހ) ވިއްކުމުގެ މައްޗަށް ވިއްކުން (البيع على البيع): މީހަކު މުދަލެއް ސަތޭކަ ރުފިޔާއަށް ގަނެ، އަދި އެމުޢާމަލާތް ހިގަހިގާ ހުއްޓާ، ތިންވަނަ މީހަކު އައިސް ގަންނަ މީހާ ގާތު: "ތިޔަ މުޢާމަލާތު ބާޠިލްކުރާށެވެ. ހަމަ އެފަދަ، ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ފެންވަރު ރަނގަޅު މުދަލެއް ތިމަން ނުވަދިހަ ރުފިޔާއަށް ވިއްކާނަމޭ" ބުނުމެވެ. އާންމު ދިވެހި ބަހުން ބުނާނަމަ "އެމީހުން މާ އަގުބޮޑުކޮށް ބިލެތް ބޮނޑިއެއްގެ އަގު އެކިޔަނީ، އެމީހުންގެ ބިލަތަށްވުރެ މާތާޒާ ބިލެތް މަދީފާނަން  ދިހަރުފިޔާ ހެޔޮކޮށް" މިފަދައިން ބުނުމެވެ.

(ށ) ގަތުމުގެ މައްޗަށް ގަތުން (الشراء على الشراء): މީހަކު މުދަލެއް ސަތޭކަ ރުފިޔާއަށް ވިއްކައި، ޚިޔާރު މުއްދަތުގައި އޮއްވައި، ތިންވަނަ މީހަކު އައިސް ވިއްކި މީހާ ގާތު: "ތިޔަ މުޢާމަލާތު ބާޠިލްކުރާށެވެ. ތިޔަ މުދާ ތިމަން ސަތޭކަ ދިހަ ރުފިޔާއަށް ގަންނާނަމޭ" ބުނުމެވެ"4". އަޅުގަނޑުމެންގެ މުޖުތަމައު އިން މިކަމުގެ އެންމެ އާންމު މިސާލަކީ މީހަކު ތަނެއް ކުއްޔަށް ހިފަން ނިންމައި އެއްބަސްވުމުގެ މަރުހަލާގައި ކުއްޔަށް ދޭމީހާގާތު މަތިޔަތަން ދެހާސް ރުފިޔާ ބޮޑުކޮށް ބޮޑު އެޑްވާންސަކާއި އެކު ކުއްޔަށް ހިފާން ބުނުމެވެ.

މުހިންމު ނުކުތާއަކީ، މިމަނާކުރެއްވުން ފެށެނީ މުޢާމަލާތްނިމި އަގަށް އެއްބަސްވެވުމަށްފަހު ކަމެވެ. އޭގެ ކުރިން އެއް މުދަލަކަށް އެތައް ބަޔަކު އަގު ހުށަހަޅައި ވާދަކުރުމަކީ (المساومة) އެއްވެސް މައްސަލައެއް ނެތް، ހުއްދަ ކަމެކެވެ. ފުށުއެރުން އުފެދެނީ، އެއްބަސްވުމަކާ ހަމައަށް އާދެވި، ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ޙައްޤެއް ޤާއިމުވުމަށްފަހު، އެޙައްޤު ބޭރު ފަރާތަކުން ފޭރިގަންނަން މަސައްކަތްކުރުމުންނެވެ.

4. ފިޤުހީ ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްފުޅުތައް

މިމައްސަލައިގައި ފިޤުހީ ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ދެނުކުތާއަކަށް ބަޙުޘްކުރެވިފައިވެއެވެ. ފުރަތަމައީ، ޙުކުމެވެ: ޖުމްހޫރު ޢިލްމުވެރިން އިއްތިފާޤުވެލައްވަނީ، މުޢާމަލާތު ސާބިތުވުމަށްފަހު އެ ފަދައިން ފުށުއެރުމަކީ ޙަރާމް ކަމެއް ކަމުގައެވެ. މީގައި ޚިލާފެއް ނެތެވެ. ސަބަބަކީ، މީގައި މުސްލިމް އަޚާއަށް ސީދާ ގެއްލުމެއް ދިނުމާއި، ފުށުއެރުމާއި ޢަދާވާތްތެރިކަން އުފެއްދުން ހިމެނޭތީއެވެ.

ދެވަނައީ، މުޢާމަލާތުގެ ޞައްޙަކަމެވެ: ފުށުއަރައި ކުރެވުނު ދެވަނަ މުޢާމަލާތު ޞައްޙަވާނެތޯ، ނުވަތަ ބާޠިލްވާނެތޯ މިމައްސަލައިގައި ޢިލްމުވެރިން ޚިލާފުވެލައްވައެވެ. ޖުމްހޫރު (ޙަނަފީ، ޝާފިޢީ، އަދި ޙަންބަލީ މަޛްހަބުގެ ގިނަ ޢިލްމުވެރިން) ދެކެލައްވާ ގޮތުގައި، ފާފަވެރިވި ނަމަވެސް މުޢާމަލާތު ޞައްޙައެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ޢިލްމުވެރިން (އަދި ޡާހިރީ މަޛްހަބުގައި) ދެކެލައްވަނީ، މަނާ ކުރެއްވި ގޮތެއްގައި ކުރެވުނު މުޢާމަލާތު ބާޠިލްވާނެ ކަމުގައެވެ"5". މިޚިލާފުން އެނގިގެންދާ މުހިންމު ކަމަކީ، ޢިލްމުވެރިން މި މައްސަލައާ ދޭތެރޭ ދެއްވި އަހަންމިއްޔަތެވެ.

5. މަނާކުރެއްވުމުގެ ޙިކުމަތާއި ޢިއްލަތު

މި ޙަދީޘްފުޅުގެ ފަހަތުގައި ފުން ޙިކުމަތްތަކެއް ވެއެވެ. އަޚުވަންތަކަން ރައްކާތެރިކުރުމަކީ އެންމެ ބޮޑު އެއް ޙިކުމަތެވެ؛ މުސްލިމުންގެ ދެމެދުގައި ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި ރުޅިވެރިކަން އުފެދޭ ދޮރުތައް ބަންދުކުރެއެވެ. މީހެއްގެ ސާބިތުވެފައިވާ މުޢާމަލާތެއް ބޭރު މީހަކު ފޭރިގަތުމަކީ ހިތްހަމަނުޖެހުމާއި ބައިބައިވުމުގެ އަޞްލެކެވެ.

ދެވަނައީ، ގެއްލުން މަނާކުރުމެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ބޮޑު ޤަވާޢިދެއް ކަމުގައިވާ «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» (ގެއްލުމެއް ނުދޭ، އަދި ގެއްލުމަކަށް ބަދަލެއްވެސް ނުދޭ) ގެ އުޞޫލު މި ޙަދީޘްފުޅުން ޙިމާޔަތްކުރެއެވެ[6].

ތިންވަނައީ، ޢަޤުދުތަކުގެ ޙުރުމަތެވެ. އެއްބަސްވުންތަކާއި ޢަޤުދުތަކުގެ ސާބިތުކަމާއި ޙުރުމަތް ދެމެހެއްޓުމަކީ، «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» (ޢަޤުދުތައް ފުއްދާށެވެ) ގެ އިލާހީ އަމުރާ ސީދާ ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ[7]. ހަތަރުވަނައީ، ބާޒާރުގެ އިތުބާރު ދެމެހެއްޓުމެވެ. މުޢާމަލާތުކުރާ ފަރާތްތަކަށް، ތިމާ އެއްބަސްވި ވިޔަފާރި ބޭރު މީހަކު ފޭރި ނުގަންނާނެ ކަމުގެ ޔަޤީންކަން ދިނުމުން، ބާޒާރުގައި ހަމަޖެހުމާއި އިތުބާރު ޤާއިމުވެއެވެ.

6. އިސްލާމީ އިޤްތިޞާދުގެ އޮނިގަނޑުގައި މި ޙަދީޘްފުޅުގެ މަޤާމު

ޢަދުލުވެރި ވާދަވެރިކަން: އިސްލާމީ އިޤްތިޞާދު ބިނާވެފައި އޮންނަނީ މިނިވަން ބާޒާރެއްގެ މައްޗަށެވެ. ވިޔަފާރިވެރިން ދެމެދު ވާދަކުރުމަކީ މަނާ ކަމެއް ނޫނެވެ. ބައެއް ފަހަރު އެއީ ބާޒާރު ދުޅަހެޔޮވެ، އަގު ޢާދިލުވުމަށް ބޭނުންވެސް ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް މި ޙަދީޘްފުޅުން އެނގިގެންދަނީ، ވާދަވެރިކަމުގައި އަޚްލާޤީ ޙައްދެއް ވާ ކަމެވެ. ކަސްޓަމަރެއް ހޯދުމަށްޓަކައި، މުޢާމަލާތެއް ފުރިހަމަވުމުގެ ކުރިން ރަނގަޅު އަގު ހުށަހެޅުމާއި ފެންވަރު ރަނގަޅު ޚިދުމަތް ދިނުމަކީ ހުއްދަ ވާދަވެރިކަމެވެ. ނަމަވެސް، މުޢާމަލާތެއް ސާބިތުވުމަށްފަހު އެ ފޭރިގަތުމަކީ ޙަރާމް ވާދަވެރިކަމެކެވެ. މިއީ ޢަދުލުވެރި ވާދައާއި، ގެއްލުންދެނިވި ވާދައާ ދެމެދު އިސްލާމް ދީން ކުރަހާ ސާފު ރޮނގެކެވެ[8].

ރުހުމުގެ އަސާސް: ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވަނީ، ވިޔަފާރި ޙަލާލުވަނީ «تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ» (ތިޔަބައިމީހުންގެ ދެމެދުގައި ރުހުމުގައި ހިނގާ ވިޔަފާރިއެއް) ކަމުގައި ވެގެން ކަމަށެވެ. ބިރުދައްކައި ނުވަތަ ހެއްލައިގެން، ސާބިތުވެފައި އޮތް މުޢާމަލާތެއް ފޭރިގަތުމަކީ، މި ރުހުމުގެ އަޞްލާ ފުށުއަރާ ކަމެކެވެ[9].

އަޚްލާޤާއި އިޤްތިޞާދު: އިސްލާމީ އިޤްތިޞާދު ރައުސްމާލީ (Capitalist) އަދި އިޝްތިރާކީ (Socialist) ނިޒާމުތަކާ ތަފާތުވާ އެންމެ ބޮޑު ސަބަބަކީ، މީގައި އަޚްލާޤާއި އިޤްތިޞާދު ވަކިނުކުރެވުމެވެ. ފައިދާ ހޯދުމުގެ އެދުން، އަނެކާއަށް ގެއްލުންދިނުމުގެ ފުރުޞަތަކަށް ބަދަލުވެގެން ނުވާނެއެވެ[10]. މި ޙަދީޘްފުޅަކީ، ރިބާ (ފައިދާ)، ޣަރަރު (ނުޔަޤީންކަން)، ނަޖަޝް، އަދި އިޙްތިކާރު (މުދާ ފޮރުވައި ބާޒާރު ކޮންޓްރޯލްކުރުން) ފަދަ ކަންކަން މަނާކުރައްވާފައިވާ އުޞޫލުތަކުގެ ސިލްސިލާގެ ބައެކެވެ[11]. މި ހުރިހާ އުޞޫލެއްގެ މަޤްޞަދަކީ، ބާޒާރު ޢަދުލުވެރި، ސާފު، އަދި ފުށުއެރުމުން ސަލާމަތްވެފައި ބޭއްވުމެވެ.

7. ޒަމާނީ ފައިނޭންސާއި ވިޔަފާރީގައި ޢަމަލީ ސޫރަ

ވިޔަފާރީގެ އަޚްލާޤިއްޔާތު (Business Ethics): ދެ ކުންފުންޏެއް ދެމެދު އެއްބަސްވުމަކާ ހަމައަށް އާދެވިފައި އޮއްވައި، ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ނުޢާދިލު ގޮތުގައި އެ ޑީލް ފޭރިގަތުމަކީ (unethical deal poaching)، މި އުޞޫލާ ސީދާ ފުށުއަރާ ކަމެކެވެ.

ބިޑް ކުރުމާއި ޓެންޑަރ (Tenders & Bids): ޓެންޑަރެއް އެއް ފަރާތަކަށް ދިނުމަށް ނިންމައި، ޢަޤުދު ފުރިހަމަވުމުގެ މަގުމަތީގައި އޮއްވައި، އެ ރޫޅާލުމަށްޓަކައި ބޭރުން ނުޢާދިލު ފިއްތުންތައް ކުރިމަތިކުރުމަކީ، މި ޙަދީޘްފުޅުގެ ރޫޙާ ފުށުއަރާ ކަމެކެވެ. މީގައި، ޓެންޑަރު ހުޅުވިފައި ސާބިތުވުމުގެ ކުރިން، ފެންވަރު ރަނގަޅު، އަގު ހެޔޮ ބިޑެއް ހުށަހެޅުމާ ދެމެދު ފަރަޤު ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

ޢަޤުދުތަކުގެ ޙުރުމަތް (Sanctity of Contracts): އިސްލާމީ ފައިނޭންސްގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް ބިންގަލަކީ ޢަޤުދުތައް ފުރިހަމައަށް ފުއްދުމެވެ. މުރާބަޙާ، އިޖާރާ، މުޝާރަކާ، އަދި މުޟާރަބާ ފަދަ އިސްލާމީ ފައިނޭންސްގެ ޢަޤުދުތަކުގައި، މި ޙަދީޘްފުޅުގެ ރޫޙު — އެއްބަސްވުމުގެ ޙުރުމަތާއި ފަރާތްތަކުގެ ޙައްޤު ރައްކާތެރިކުރުން — ފުން ގޮތެއްގައި ހިމެނިފައިވެއެވެ.

މަޤާޞިދުއްޝަރީޢާ: މި ޙަދީޘްފުޅު ސީދާ ގުޅެނީ، ޝަރީޢަތުގެ ފަސް ބޮޑު މަޤްޞަދުގެ ތެރެއިން މުދާ ރައްކާތެރިކުރުމުގެ (حفظ المال) މަޤްޞަދާއެވެ. މީހެއްގެ ޙައްޤު ފޭރިގަނެ، ބާޒާރުގައި ބައިބައިވުމާއި ފުށުއެރުން އުފެއްދުމަކީ، މި މަޤްޞަދާ ފުށުއަރާ ކަމެކެވެ[12].

އިޤްތިޞާދީ ސާބިތުކަމާއި މުޢާމަލާތުގެ ޚަރަދު: ޒަމާނީ އިޤްތިޞާދީ ނަޒަރިއްޔާތުތަކުންވެސް (institutional economics) ސާބިތުވާ ގޮތުގައި، ބާޒާރެއްގައި އިތުބާރު (trust) ދަށްވުމަކީ މުޢާމަލާތުގެ ޚަރަދު (transaction costs) މަތިވެ، އިޤްތިޞާދު ދޯދިޔާވާ ކަމެކެވެ. މި ޙަދީޘްފުޅުން، ބާޒާރުގައި އިތުބާރު ދެމެހެއްޓުމުގެ އަޚްލާޤީ ބިންގާ އަޅުއްވައިދެއްވައި، އިޤްތިޞާދު ދުޅަހެޔޮ ކުރައްވައެވެ.

8. ތަޙްލީލީ ނަޒަރެއް

މި ޙަދީޘްފުޅު ފުން ގޮތެއްގައި ބެލުމުން އެނގޭ އެއް ކަމަކީ، އިސްލާމް ދީނަކީ ވާދަވެރިކަން މަނާކުރާ ދީނެއް ނޫން ކަމެވެ. ބަދަލުގައި، އިސްލާމް ދީން ކުރާ ކަމަކީ، ވާދަވެރިކަން އަޚްލާޤީ ހަމަތަކުގެ ތެރެއަށް ފެއްތުމެވެ. ޒަމާނީ ރައުސްމާލީ ފިކުރުގައި، ފައިދާ ބޮޑުކުރުމަކީ އެންމެ އިސް މަޤްޞަދު ކަމުގައި ބައެއް ފަހަރު ބެލެވޭއިރު، އިސްލާމީ ފިކުރުގައި، ފައިދާ ހޯދުމަކީ ޢަދުލުވެރިކަމާއި އަޚުވަންތަކަމުގެ ޙައްދުތަކުގެ ދަށަށް ފައްތާފައި އޮތް ކަމެކެވެ. މި ފަރަޤު، މި ފަދަ ކުޑަ ޙަދީޘްފުޅެއްގައި ފުން ގޮތެއްގައި ބަޔާންވެފައި އޮތުމީ، ނަބަވީ އިރުޝާދުގެ ފުރިހަމަކަން ދައްކުވައިދޭ ހެއްކެކެވެ. ހަމައެއާއެކު، މި އުޞޫލުތަކަކީ ހަމައެކަނި މުސްލިމުންނަށް ފައިދާހުރި އުޞޫލުތަކެއް ނޫން ކަމާއި، ކޮންމެ ބާޒާރެއްގައިވެސް އިތުބާރާއި ސާބިތުކަން ދެމެހެއްޓުމަށް ބޭނުންވާ ޢާލަމީ ހަމަތަކެއް ކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

9. ނިންމުން

“އެކަކު އަނެކެއްގެ ވިޔަފާރީގެ މައްޗަށް ވިޔަފާރި ނުކުރުމުގެ” ޙަދީޘްފުޅަކީ، މާ ކުރު ޢިބާރާތެއްގައި ފުން މާނަތަކެއް ބަޔާންކޮށްދޭ ޙަދީޘްފުޅެކެވެ. މި ދިރާސާއިން ސާބިތުވި ގޮތުގައި، މި ޙަދީޘްފުޅަކީ ހަމައެކަނި ވަކި ޙާލަތެއް މަނާކުރައްވާ އިރުޝާދެއް ނޫނެވެ. މީގައި، އިސްލާމީ އިޤްތިޞާދު ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ހަމައެކަނި ފައިދާ ހޯދުމުގެ ބޭނުމުގެ މައްޗަށް ނޫން ކަމާއި، އޭގެ އަޞްލު ބިންގަލަކީ ޢަދުލުވެރިކަމާއި، އަޚްލާޤާއި، އަނެކާގެ ޙައްޤު ރައްކާތެރިކުރުން ކަން އެނގިގެންދެއެވެ. މި ޒަމާނުގައި ބާޒާރުތައް ބޮޑުވެ، މުޢާމަލާތުތައް ފުޅާވެފައިވީ ނަމަވެސް، މި އަޚްލާޤީ އުޞޫލުތަކުގެ މުހިންމުކަން އެއްވެސް ވަރަކަށް ކުޑައެއް ނުވެއެވެ. ބަދަލުގައި، ދުނިޔޭގެ އިޤްތިޞާދު ދިމާވެފައިވާ އެތައް މައްސަލައެއްގެ — ފުށުއެރުމާއި، ނުޢާދިލު ވާދަވެރިކަމާއި، އިތުބާރު ގެއްލުމުގެ — ޙައްލަކީ، މި ފަދަ ނަބަވީ އަޚްލާޤީ އުޞޫލުތަކަށް އަނބުރައި ރުޖޫޢަވުން ކަމުގައި ބުނުމަކީ ދޮގަކަށް ނުވާނެއެވެ.

ހަވާލާދިން މަޞްދަރުތައް

[12]الشاطبي، الموافقات في أصول الشريعة؛ وابن عاشور، محمد الطاهر، مقاصد الشريعة الإسلامية. 

އިންސާނާގެ ބޭރުފުށުގެ ސިފައަށް ބަލައި، އޭނާގެ ހިތާއި ސިކުނޑީގެ ގާބިލުކަން ވަޒަންކުރުމަކީ މިއަދުގެ މުޖުތަމައުން ވަރަށް އާންމުކޮށް ފެންނަ ހިތާމަވެރި މަންޒަރެކެވެ. ރީތި ކޯޓުފަޓުލޫނެއް ލައި، ދަށަށް ޖަހާފައި ޓައި އަޅައިގެން ތިބޭ ކޮންމެ މީހަކީ އިލްމީ ގޮތުން ފުރިހަމަ، ގާބިލު މީހެއް ކަމަށް ނިންމުމަކީ ފުންމިނެއް ނެތް ކަނޑަކަށް ފުންމާލުން ފަދަ ކަމެކެވެ. ހަގީގީ އިލްމަކީ ހެދުން އެޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއަކުން ނުވަތަ ދައްކާ ބޭރުފުށުގެ ދަޅައަކުން މިނެކިރޭނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ.

އިލްމަކީ އިންސާނާގެ އަތުގައިވާ އެންމެ ބޮޑު އަމާނާތެވެ. އެ އަމާނާތަށް ރައްކާތެރިވުމަކީ ކޮންމެ ފަރުދެއްގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވެގެންވާ ކަމެކެވެ. ތިމާގެ ކިބައިގައި ނެތް އިލްމެއް ނުވަތަ ހުނަރެއް ހުރިކަމަށް ހެދިގެން، މީހުންގެ ކުރިމަތީގައި ބޮޑުދެއްކުމަކީ އަމާނާތަށް ހިޔާނާތްތެރިވުމެކެވެ. ބޭރުފުށުން ތަހުޒީބު ސިފައެއް ދައްކަމުން، އެތެރެފުށުން އިލްމެއް ނެތް ބާގަނޑަކަށް ވުމަކީ މުޅި މުޖުތަމައު ފަސާދަކޮށްލާނެ ކަމެކެވެ. ހަގީގީ އިލްމުވެރިޔާއަކީ ތިމާއަށް އެނގޭ މިންވަރާއި ނޭނގޭ މިންވަރު ތެދުވެރިކަމާއެކު ގަބޫލުކުރާ މީހާއެވެ.

އިލްމު އުނގެނުމާއެކު، އެ އިލްމުގެ ޒީނަތްތެރިކަން ކަމުގައިވާ "ހިލްމު" ނުވަތަ މަޑުމައިތިރިކަމާއި ކެތްތެރިކަން ހުރުމަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ. އިލްމާއި އެއްވަރަށް ހިލްމު ނެތް ނަމަ، އެ އިލްމެއްގެ ސަބަބުން އިންސާނާގެ ކިބައިގައި އުފެދޭނީ ބޮޑާކަމާއި ކިބުރުވެރިކަމެވެ. ރީތި ހެދުމެއްގައި ހުރެ، އަޅާފައިވާ ޓައީގެ ބާރުގައި މީހުންނަށް ނިކަމެތިކޮށް ހިތާ މީހާއަކީ ޖާހިލެކެވެ. ހަގީގީ އިލްމީ ގާބިލުކަން ފެންނާނީ އޭނާގެ އަޚުލާގާއި، މީހުންނާ މުއާމަލާތްކުރާ މަޑުމައިތިރި ގޮތުންނެވެ.

މީހެއްގެ މާޒީއަށް ބަލައި އޭނާގެ މުސްތަގުބަލު ނިންމުމަކީ ވެސް ކުރެވޭ ވަރަށް ބޮޑު ކުށެކެވެ. ސްކޫލް ދައުރުގައި ނުވަތަ ކުޑައިރު ކިޔެވުމުން ދަށް މާކްސްތަކެއް ލިބުނު ކުއްޖާ، މަތީ ތައުލީމުގެ މަރުހަލާގައި ނުވަތަ އަމަލީ މައިދާނުގައި އާދަޔާ ހިލާފު މޮޅު، ގާބިލު މީހަކަށް ވެދާނެއެވެ. އިންސާނާގެ ސިކުނޑި ތަރައްގީވެ، ކަންކަމަށް ލޯހުޅުވޭ އުމުރަކީ ތަފާތު އެއްޗެކެވެ. އެހެންކަމުން، މީހުންގެ ގާބިލުކަން މިނެކިރުމުގައި އެކަކު އަނެކަކާ އަޅާކިޔުމަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ކޮންމެ މީހެއްގެ ވެސް ހުނަރާއި ގާބިލުކަން ހުންނާނީ ތަފާތު ދާއިރާތަކުންނެވެ.

އެންމެ މުހިންމު ކަމަކީ އަމިއްލަ ނަފުސަށް އޮޅުވާނުލުމެވެ. ތިމާގެ ކިބައިގައި ނެތް ގާބިލުކަމެއް ހުރިކަމަށް ދައްކަން ކޯޓުފަޓުލޫނު ލައިގެން އުޅުނަސް، އަމިއްލަ ނަފުސަށް ސިއްރެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ނަފުސަށް އޮޅުވާލައިގެން އުޅުމަކީ އަމިއްލަ މިނިވަންކަމާއި ހިތްހަމަޖެހުން ގެއްލި، އަބަދުވެސް ބިރުވެރިކަމެއްގެ ތެރޭގައި އުޅެންޖެހޭނެ ކަމެކެވެ. މިގޮތަށް އޮޅުވާލަމުން ގޮސް، ތިމާއަށް ފުރިހަމައަށް ނޭނގޭ އަދި ގާބިލުނޫން މަގާމުތަކާއި ހަވާލުވުމަކީ މުޅި މުއައްސަސާއާއި ގައުމަށް ދެވޭ ބޮޑު ލަގާއެކެވެ. މަގާމުގެ ދަހިވެތިކަމުގައި ނާގާބިލު ކަންކަމާ ހަވާލުވުމަކީ ފޭލިވުމުގެ ފެށުމެވެ.

ނިންމާލަމުން ދަންނަވާނީ، ދަށަށް ޖަހާފައި ޓައި އަޅާ ކޮންމެ މީހަކީ އިލްމީ ޤާބިލުމީހެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ބޭރުފުށުގެ ރީތި ސިފައެކެވެ. ހަގީގީ އިލްމީ ގާބިލުކަމަކީ ތެދުވެރިކަމާއި، މަޑުމައިތިރިކަމާއި، އަމިއްލަ ނަފުސަށް އޮތް އިތުބާރެވެ. ބޭރުފުށުގެ ދަޅަތަކަށް ނުހެއްލި، އިންސާނާގެ ހަގީގީ ޖަޒުބާތާއި އޭނާގެ އަމަލީ ހުނަރަށް ގަދަރުކުރަން ދަސްކުރަންޖެހެއެވެ. އޭރުން މުޖުތަމައަށް ލިބޭނީ ހަގީގީ ގާބިލު، ތެދުވެރި ލީޑަރުންނެވެ.

ވަރިވުމަށްފަހު، ޝަރުޢީ ހަމަތަކާ ޚިލާފަށް ސިއްރުން އެކުގައި އުޅުމަކީ މިއަދުގެ މުޖުތަމައުގައި ނުހަނު ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ފަދަ ނުރައްކާތެރި އަމަލެކެވެ. ކާވެނި ރުޖޫއަކުރަންޖެހޭ މުއްދަތު (އިއްދައިގެ މުއްދަތު) ފަހަނައަޅައި ދާއިރުވެސް އެކަން އިސްލާހުނުކޮށް، މައިންބަފައިންނާއި ދަރިންނަށް ހަގީގަތް ސިއްރުކޮށްގެން ދެމަފިރިންގެ ގޮތުގައި އުޅުމަކީ ދީނީ، އަޚުލާގީ އަދި އިޖުތިމާއީ ގޮތުން ބޮޑެތި ފަނާކުރުވަނިވި ނަތީޖާތަކެއް ނިކުންނާނެ ކަމެކެވެ.

މި މަޒުމޫނުގައި މިފަދަ އަމަލެއްގެ ނުބައިކަމާއި، އޭގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވާނެ ގޮންޖެހުންތަކުގެ މައްޗަށް ތަފްސީލީ ގޮތެއްގައި ބަލާލާނަމެވެ.

ދީނީ ގޮތުން ހުރި ނުރައްކާތެރިކަން: ޒިނޭގެ ފާފަ

އިސްލާމީ ޝަރީއަތުގައި ކާވެންޏަކީ ވަކި އުސޫލުތަކަކާއި ހުދޫދުތަކެއް ކަނޑައެޅިފައިވާ މުގައްދަސް ގުޅުމެކެވެ. ރަޖުޢީ ވަރިއަކުން ވަރިކުރުމަށްފަހު، އިއްދައިގެ މުއްދަތު ހަމަވާއިރު ރުޖޫއަނުކޮށްފިނަމަ، އެ ކާވެނި ބާޠިލްވެ، އެ ދެމީހުންނަކީ އެކަކު އަނެކަކަށް ބޭރު ހިލޭ ދެމީހުންނެވެ.

• ދާއިމީ ޒިނޭ: އިއްދަ ހަމަވުމަށްފަހު އައު ކާވެންޏަކާ ނުލައި ހިންގާ ކޮންމެ ޖިންސީ ގުޅުމަކީ ޒިނޭއެވެ. މިއީ އެނގިހުރެ ﷲ ތަޢާލާގެ އަމުރުފުޅުތަކަށް ފުރަގަސްދީ، ބޮޑުވެގެންވާ ފާފައެއްގެ މަތީގައި ދެމިހުރުމެވެ.

• ބަރަކާތް ކެނޑުން: ހަރާމް ގުޅުމެއްގެ ތެރޭގައި އުޅޭ މީހެއްގެ ދިރިއުޅުމުންނާއި، އަޅުކަންތަކުން ބަރަކާތް ކެނޑިގެންދެއެވެ. ސިއްރުން ފާފަކުރުމަކީ ހިތް ހަރުވެ، ތައުބާވުމަށް އޮންނަ މަގު ހަނިވާ ކަމެކެވެ.

އަޚުލާގީ އަދި ނަފްސާނީ އަސަރުތައް

އަޚުލާގީ ގޮތުން ބަލާއިރު، މިފަދަ ދިރިއުޅުމެއް ބިނާވެފައިވަނީ ދޮގާއި އޮޅުވާލުމުގެ މައްޗަށެވެ. މިއީ އިންސާނީ ކަރާމާތާއި ލަދުވެތިކަން ގެއްލިގެންދާ ކަމެކެވެ.

• ދޮގުވެރިކަން: މި ސިއްރު ހިފެހެއްޓުމަށްޓަކައި މައިންބަފައިންނާއި ގާތްމީހުންނަށް ކޮންމެ ދުވަހަކު ދޮގުހަދަންޖެހެއެވެ. މިއީ މުނާފިގުންގެ ސިފައެކެވެ.

• ނަފްސާނީ ބިރުވެރިކަން: ކަން ފަޅާއަރާފާނެތީ އަބަދުވެސް ހުންނަންޖެހޭނީ ނުތަނަވަސްކަމެއްގެ ތެރޭގައެވެ. އަމިއްލަ ނަފްސަށް އޮންނަ އިތުބާރު ގެއްލި، ކުށްވެރިކަމުގެ އިހުސާސް (Guilt) އަބަދުވެސް ހިތުގައި އޮންނާނެއެވެ.

އިޖުތިމާއީ އަދި އާއިލީ ފުނޑުފުނޑުވުން

އާއިލާއަކީ މުޖުތަމައުގެ ބިންގަލެވެ. ބިންގާ ބިނާވެފައިވަނީ ހަރާމް ގުޅުމެއްގެ މައްޗަށް ކަމުގައިވާނަމަ، މުޅި އާއިލާ ފަނާވެދާނެއެވެ.

• ދަރިންގެ ހައްގުތަކާއި ނަސަބު: މިފަދަ ގުޅުމެއްގެ ތެރެއިން ލިބޭ ދަރިންނަކީ ޝަރުއީ ގޮތުން ބައްޕަގެ ނަސަބަށް ނިސްބަތްވާނެ ކުދިންނެއް ނޫނެވެ. މިއީ އެ ކުދިންނަށް ދެވޭ އެންމެ ބޮޑު އަނިޔާއެވެ.

• ވާރުތަ މުދާ: ކާވެނި ރޫޅިފައިވަނިކޮށް އެކަކު މަރުވެއްޖެނަމަ، އަނެކަކަށް މުދަލުން ވާރުތައެއް ނުކުރާނެއެވެ. އެނގިހުރެ ވާރުތަ މުދާ ބޭނުންކުރުމަކީ ހަރާމް މުދާ ކެއުމެވެ.

• އިތުބާރު ގެއްލުން: މައިންބަފައިންނަށް މި ހަގީގަތް އެނގޭ ދުވަހަކުން، މުޅި އާއިލާގެ ތެރޭގައި އޮންނަ އިތުބާރު ގެއްލި، ގުޅުންތައް ދާއިމީކޮށް ހީނަރުވެގެންދާނެއެވެ.

އިސްލާހުވުމަށް އޮތް މަގު: މުހިންމު ނަސޭހަތްތަކެއް

މިފަދަ ހާލަތެއްގައި ތިބި ބަޔަކު، ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގެ ބާއްޖަވެރިކަން ހޯދުމަށްޓަކައި އަންނަނިވި ފިޔަވަޅުތައް އެޅުން ލާޒިމެވެ:

1. ވަގުތުން ވަކިވުން: މިކަން އިހުސާސްވާ ހިނދުން ފެށިގެން، ޝަރުއީ ކާވެންޏަކާ ނުލައި އެކުގައި އުޅުން ވަގުތުން ހުއްޓާލައި، ދެމީހުން ވަކިވާންޖެހޭނެއެވެ.

2. އިޚްލާޞްތެރި ތައުބާ: ކުރެވުނު ބޮޑު ފާފައަށް اعترافވެ، ﷲ ގެ ހަޟްރަތުގައި ދެރަވެ ހިތާމަކޮށް، ދެން ދުވަހަކުވެސް އެފަދަ ކަމަކަށް އެނބުރި ނުދިއުމަށް އަޒުމް ކަނޑައަޅަންޖެހެއެވެ.

3. އައު ކާވެންޏެއް ކުރުން: އަލުން އެކުގައި އުޅެން ބޭނުންނަމަ، މުޅިން އައު ކާވެންޏެއް ކުރަންޖެހޭނެއެވެ. މީގެ މާނައަކީ އަލުން ރަން ކިޔައި، ވަލީވެރިޔާގެ ހުއްދައާއެކު، ހެކިންގެ ކުރިމަތީގައި ކާވެނީގެ عقد ފުރިހަމަކުރުމެވެ.

4. ހަގީގަތް ހާމަކުރުން: މައިންބަފައިންނަށް ކަންކަން ސިއްރުކުރުން ހުއްޓާލައި، ކާވެނި ރޫޅިފައިވާކަން އަންގައި، އަލުން ކާވެނިކުރުމުގެ ކަންކަން ކުރިއަށް ގެންދަންވާނެއެވެ.

ނިންމާލަމުން ދަންނަވާނީ، ޝައިތާނާގެ ވަސްވާހަށް ހެއްލި، "މީހުންނަށް އެނގިދާނެތީ" ނުވަތަ "ލަދުން" ފާފައެއްގެ މަތީގައި ދެމިހުރުމަކީ އަމިއްލަ ނަފްސު ނަރަކައަށް ހުށަހެޅުމެވެ. ﷲ އީ ގިނަގިނައިން ތައުބާ ގަބޫލުކުރައްވާ ރަހީމްވަންތަ އިލާހެވެ. އެހެންކަމުން، މިއަދުވެސް އިސްލާހުވުމުގެ ފުރުސަތު އެބައޮތެވެ. އޮތް ހަމައެކަނި ހައްލަކީ ޝަރުއީ އިމުގެ ތެރެއަށް ރުޖޫޢަވުމެވެ. 

އެއްވެސް ބާވަތެއްގެ ކުށްކުރުމެއްނުވާ މުޖުތަޢެއް އެއްވެސް ޒަމާނެއްގައި ދުނިޔޭގެ އެއްވެސް ތަނެއްގައި އުފެދިފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި ނުވެސް އުފެދޭނެއެވެ. އެހެންކަމުން މުޖުތަމަޢުގެ ސަލާމަތަށްޓަކައި މުޖުތަމަޢުގައި ހިނގާ ނޭއްގާނީކަންތައްތައް ހުއްޓުވަން މަސައްކަތް ކުރުމީ އެޖުތުމަޢެއްގެ އަފުރާދުންގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވެގެންވާ ކަމެކެވެ. މިކަމަކީ އިސްލާމްދީނުގައި މުސްލިމު އުއްމަތަށް މާތް ﷲ ފަރުޟު ކުރައްވާފައިވާ ކަމެއްވެސް މެއެވެ. އަދި އިސްލާމީ އުއްމަތް އެންމެ ހެޔޮ އުއްމަތްކަމުގައި ކީރިތި ﷲ ލައްވާފައިވަނީވެސް އެބައިމީހުން އެޔޮކަންތައްތަކަށް ގޮވާލައި ނުބައި ކަންތައްތައް ހުއްޓުވައި އުޅޭނަމައެވެ. އާލްޢިމްރާން ސޫރަތުގެ 104 ވަނަ އާޔަތުގެ މާނާގައިވަނީ "ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ހެޔޮކަންތައްތަކަށް އަމުރުކޮށް ނުބައި ކަންތައްތަށް ހުއްޓުވައި ހަދާނޭ ބަޔަކު ތިބޭ ހުށިކަމެވެ. ކާމިޔާބާއި ފަލާޙު ލިބިގެންވާ ބަޔަކީ ހަމައެބައިމީހުންނެވެ." މުޖުތަމަޢުގައި ހިނގާ މުންކަރާތްތަކާއި ނޭދެވޭ ކަންތައްތައް ހުއްޓުވަން މަސައްކަތް ކުރަން ޖެހެނީ، އެފަދަ މީހުންގެ ނުބައި ކަމުން މުޖުތަމަޢު ސަލާމަތް ކުރުމަށެވެ. ހަމައެހެންމެ އެކަންތައް ކުރާ މީހުން ތެދުމަގަށް އެޅުވޭތޯއެވެ. މިކަން މިގޮތަށް ނުކުރެވޭނަމަ މުޅި މުޖުތަމަޢު ފަސާދަވެ ނެތިގެން ހިނގައިދާނެތީއެވެ. 

މުޖުތަމަޢުގައި ހިނގާ ނޭއްގާނީ ކަންތައް ހުއްޓުވުމުގައި ގެންގުޅެންވީ މިންގަނޑު ރަސޫލާވަނީ އަންގަވާފައެވެ. އެއީ، މުންކަރާތެއް ހިނގާތަން ފެންނަ ހިނދެއްގައި ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން އެކަމެއް ހުއްޓުވުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވާ މީހެއްނަމަ ބާރުގެ ބޭނުންކޮއްގެން އެކަން ހުއްޓުވަންޖެހޭ ކަމެވެ. މިފަދަ މީހުންނަކީ ވެރިންނާއި އެމީހެއްގެ އަމުރުގެ ދަށުގައިވާ ބައެއްގެ މައްޗަށް އަމުރު ހިނގާނޭ ކޮންމެ މީހެކެވެ. އެފަދަ ބާރެއް ލިބިގެންނުވާ މީހެއްނަމަ ބަހުން އެކަން ހުއްޓުވަން މަސައްކަތް ކުރަންޖެހޭނެ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް ބަހުން ހުއްޓުވަން މަސައްކަތް ކުރުުމުން އެއައްވުރެ ނުބައި މުންކަރާތެއް ކުރިމަތިވެދާނޭ ކަމުގެ ބިރު އޮތްނަމަ އެންމެ ކުޑަމިނުން ހިތުންނަމަވެސް ނުރުހުން ފާޅުކުރަންވާނޭ ކަމެވެ. 

މުސްލިމުންގެ ފުރަތަމަ ޚަލީފާ އަބޫބަކުރުގެފާނު ޚަލީފާކަމަށް އިސްވެ ވަޑަގެން ރައްޔިޔުންނާއި މުޚާތަބު ކުރައްވައި އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރެއްވި ތަގުރީރުގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ. އަހުރެން މިއަދު މިވަނީ ތިޔަބައި މީހުންގެ ވެރިޔެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެހިފައެވެ. ޙައްޤުގޮތުގައި އަހުރެން މިކަން ކުރަމުން ދާހާ ހިނދަކު މިކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން އަހުރެންނަށް އެހީތެރިވެދޭށެވެ. އަދި ހައްޤުގެމަގުން އަހުރެން ކަސިޔާރުވެގެންދާތަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފެނިއްޖެއްނަމަ އަހުރެން ރަނގަޅު މަގަށް އަޅުވާށެވެ. އަހުރެން ﷲ އަށް ކިޔަމަންވެގެން ވާހާ ހިނދަކު އަހުރެންނަށް ތިޔަބައިމީހުން ކިޔަމަންވާށެވެ. ނަމަވެސް އަހުރެން އެކަލާނގެއަށް އުރެދޭ ކަމުގައިވާނަމަ އަހުރެންނަށް ކިޔަމަންގަތުމެއް ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް ނުވެއެވެ."

އެއްވެސް މުޖުތަމަޢުއެއްގައި ފާޙިޝް ކަންތައް ފެތުރި ޢާންމު ވުމަކީ އެ މުޖުތަމަޢެއްގައި ނުރައްކާތެރި ރޯގާތަކާއި ބަލިމަޑުކަމާއި ތަދުމަޑުކަން ޢާއްމުވެ ފެތުރެން މެދުވެރިވާ ސަބަބެކެވެ. ރަސޫލާ ޙަދީޘް ކުރައްވާފައިވެއެވެ. [لَمْ تَظْهَرِ الْفَاحِشَةُ فِي قَوْمٍ قَطُّ حَتَّى يُعْلِنُوا بِهَا إِلاَّ فَشَا فِيهِمُ الطَّاعُونُ وَالأَوْجَاعُ الَّتِي لَمْ تَكُنْ مَضَتْ فِي أَسْلاَفِهِمُ الَّذِينَ مَضَوْا] މާނައީ: "ބައެއްގެ ތެރޭގައި ޒިނޭކުރުން (ފާފަތައް) ފާޅުވެ، އެކަން ފާޅުގައި ކުރަން ފަށައިފި ކޮންމެ ބައެއްގެ މެދުގައި، އެބައިމީހުންގެ އިސްވެދިޔަ ކާބަފައިންގެ ތެރޭގައި ފެނިފައިނުވާ ފަދަ ބަލިމަޑުކަމާއި (ތައޫނުބަލި) އަދި ވޭންދެނިވި ބަލިތައް ފެތުރިގެންދާނެއެވެ." މިހާރަކަށްއައިސް މުޅި ދުނިޔެއަށްވެސް ޢާއްމުވެ ފެތުރެމުންމިދާ ރޯގާތަކާއި ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކަކީ މީގެ ކުރިން ދުވަހަކުވެސް ދުނިޔެ ދެކެފައިވާ ބަލިތަކެއްނޫނެވެ. ދުނިޔޭގެ ސައެންޓިސްޓުންނާއި ޑޮކްޓަރުންވަނީ މިހާތަނަށް އައި އިރުވެސް މިބަލިތަކަށް ފަރުވާއެއް ހޯދުމަށް ނުކުޅެދިފައެވެ. އެެހެނަސް މިބަލިތަކުގެ ފަރުވާ ވަނީ އިންސާނާގެ އަމިއްލަ އަތުގައެވެ. އެހެނީ ސަބަބުތަކާއި މުސައްބިބާތުތައް މެދުވެރި ކުރައްވާ ޢާލަމްވަންތަ ރަޙީމްވަންތަ ކޮންމެ ކަމަކަށް ކުޅަދުންވަންތަ މާތް ރަސްކަލާނގެ ވަޙީ ކުރައްވާފައިވަނީ މިފަދައިންނެވެ. [إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ]މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ބަޔަކުމީހުންގެ ޙާލަތު އެބަޔަކު އަމިއްލައަށް ބަދަލުކޮށްފުމަށް ދާނދެން ﷲ އެ ޙާލަތު ބަދަލެއް ނުކުރައްވާނެއެވެ." 

ޢާންމުގޮތެއްގައި އިންސާނުންނަކީ އެއުރެންގެ ވަށައިގެންވާހާ އެއްޗެއްގެ މައްޗަށް ބާރާއި ނުފޫޒު ފޯރުވާހިތްވާ ބަޔެކެވެ. މުއްސަނދިކަމާއި ތަނަވަސްކަމުގެ ދިރިއުޅުމަކަށް ހިތްއެދޭ ބަޔެކެވެ. ތިބާމެންގެ ހުރިނަމަ ހުރި ކުޅަދާނަކަމެއް ދައްކައިލަން އެދޭ ބަޔެކެވެ. މީސްތަކުންގެ ސަމާލުކަން ހޯދުމަށް ބޭނުންވާ ބަޔެކެވެ. މީސްތަކުންގެ ތާއީދާއި ތަޢުރީފު ލިބިގަތުމަށް ނުހަނު ޝައުޤުވެރިވާ ބައެކެވެ. މަޝްހޫރުވުމާއި މަޤްބޫލުވުމަށްވެސް ލޯބިކުރާ ބައެކެވެ. 

އިންސާނީ ނަފުސުގައި ހުންނަ ދެއްކުންތެރިކަމުގެ ސިފައަށް އިޖާބަދިނުމުގެ ގޮތުން ކުރެވޭ ކަންތައްތަވެސް އެހައިމެ ގިނަވެފައި ސްޓައިލްތަށް ތަފާތެވެ. އެއްބަޔަކު ދެއްކެންވެގެން އުޅެނީ އެބައެއްގެ ޖިސްމުގެ ވަނާތަކާއި ބައްޓަމުގެ ރީތިކަމުގެ ތެރެއިންނެވެ. އަނެއްބަޔަކު ދެއްކެންވެގެން އުޅެނީ، މުއްސަނދިކަމާއި ތަނަވަސް ކަމުގެ ތެރެއިންނެވެ. އަދި އިލްމީ ހުނަރާއި ފަންނީ ޤބިލުކަން ބޭނުންކޮށްގެން ދެއްކެން އުޅުމާއި ރީތިއަޑުގެ ޒަރީއާއިން ދެއްކެން އުޅޭބަޔަކުވެސް އުޅެއެވެ. 

އަނެކުންގެ ސަމާލުކަން ހޯދުމަށް ކުރެވޭ ތަފާތު މަސައްކަތްތަކުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، މަޝްހޫރުކަމާއި މަޤްބޫލުކަން ލިބިދާނެއެވެ. އަދި ރީތިކަމާއި ފަރިކަމުގެ ވާހަކަވެސް ދައްކާނެ ބަޔަކުވެސް ތިބެދާނެއެވެ. ތިބާގެ އަޑާއި މަޚްރަޖައިގެ ފުރިހަމަކަމުގެ ވާހަކަވެސް ފެތުރެމުން ދިޔުން އެކަށީގެންވެއެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ ތިބާގެ ހުނަރާއި ފަންނީ ޤާބިލުކަމާއި މެދު ހިތްގައިމުވެގެން އުޅޭބަޔަކުވެސް ތިބޭނެއެވެ.

ދުނިޔެވީ މިހަޔާތުގައި ކޮންމެ ކަމެއްވެސް ވެ ނިމިދިއުމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ފިތުރަތުގެ ހަމަތަކަށް ބަލާއިރު، އިންސާނާއަށް ލިބޭ މަޝްހޫރުކަމާއި މަޤްބޫލުކަން އަދި ތާއިދާއި ތައުރީފަކީވެސް ހިނދުކޮޅެއްގެ ކަމެކޭ ދެންނެވިދާނެއެވެ. މީސްތަކުންގެ ދޫތަކުން ފާޅުކުރަމުންދިޔަ ބަސްތައްވެސް ބުނަމުންދަނީ ހިނދުކޮޅަކަށެވެ. އެއީ ހާދަހައި ހުނަރުވެރި ކުޅަދާނަ ފަންނާނެކޭވެސް ކިޔައި އުޅޭނީ ހިނދުކޮޅަކަށެވެ. ތިބާގެ ފުރިހަމަކަމާއި ރީތިކަމުގެ ވާހަކަތަށް ދައްކާ އުޅޭނީވެސް ކުޑަ ވަގުތުކޮޅަކަށެވެ. ތާއަބަދަށް އެހަނދާންތަކާއި ހެޔޮބަސްތަށް ރައްދުކުރުމުގައި ދެމި ނުތިބޭނެއެވެ. މިއީ މިބިމުގައި ކަން ހިނގަމުން އަންނަގޮތެވެ. 

އިންސާނާގެ މުޅި ޙަޔާތާއި މަރުވެ ދިއުމާއި މިޙަޔާތުގައި ކުރާ ކޮންމެ ކަމަކީވެސް މިކާއިނާތުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެއަށްޓަކައި ޚާއްޞަކުރެވޭ ކަމެއްކަމުގައި ވާންޖެހެއެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (سورة الأنعام 162) މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނުންގެ ނަމާދާއި، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ (އެހެނިހެން) އަޅުކަންތަކާއި، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ދިރިހުންނެވުމާއި، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަވަހާރަވުންވަނީ، عالم ތަކުގެ ވެރި اللَّه އަށެވެ."

މިދުނިޔެއަށް އިންސާނާ އުފަންކުރައްވައި ފޮނުއްވި މަޤްޞަދަކީވެސް އެކަލާނގެއަށް އަޅުވެތިކަން އަދާކުރުމާއެކު، ކުރާ ކޮންމެ ރަނގަޅު ހެޔޮކަމެއް އެކަލާނގެ ރުއްސެވުން ލިބިގަތުމުގެ ނިޔަތާއި ޤަޞްދުގައި ކުރަމުން ގެންދިއުމެވެ. އަދި އެކަމުގެ ހެޔޮޖަޒާ ދެއްވާ އިލާހަކީ، ދާއިމަށް ދިރިދެމިވޮޑިގެންވާ އެއްކައުވަންތަ މާތްﷲ އެވެ. މިއާ ޚިލާފަށް މިފަނާވަނިވި ދުނިޔޭގެ ޝުހުރަތާއި، ހަނދުމަނެތޭލެއް އަވަސް އިންސާނުންގެ ރުހުމާއި ހެޔޮބަސްތައް ލިބިގަތުމަށްޓަކައި ކުރާއެއްވެސް ކަމަކުން ދުނިޔަވީ ގޮތުން ލިބޭނެ ވަގުތީ ފައިދާއެއް މެނުވީ ނެތެވެ. އެހެނީ އިންސާނުންނަށް ދެއްކެންވެގެން ކުރާކޮންމެ ކަމަކުން ލިބޭ ނަތީޖާއަކީ ވަގުތީ ނަތީޖާއެއް ކަމުގައިވާތީއެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ޙަދީޘެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "ޢަމަލުތައް ވާކަން ކަށަވަރީ ނިޔަތްތަކުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި މަކަށަވަރުން ކޮންމެ މީހަކަށްމެ އޮތީ އެމީހަކު ނިޔަތްގަން ކަމެކެވެ. ފަހެ އެމީހެއްގެ ހިޖްރަކުރުމަކީ މާތްﷲ އަށާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށްޓަކައި ކުރި ކަމެއްނަމަ، އެމީހަކު ކުރި ހިޖްރައަކީ މާތްﷲ އަށާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް ކުރި ހިޖްރައެކެވެ. އަދި މީހަކު ކުރި ހިޖްރައަކީ ދުނިޔެއިން ލިބިގަތުމަށް އެދޭކަމަށް ނުވަތަ މީހަކާ ކައިވެނިވުމަށް ކުރި ހިޖްރައެއްނަމަ، އެމީހެއްގެ ހިޖްރައަކީ އެކަމަކަށް ކުރި ހިޖްރައެކެވެ."

ކީރިތި ރަސޫލާ މިފަދައިން ޙަދީޘްކުރެއްވުމުގެ ސަބަބެއްކަމުގައިވަނީ، އުންމު ޤައިސު އޭ ކިޔުނު ބޭކަނބަލަކާ ކައިވެނި ކުރެއްވުމުގެ ޤަޞްދުގައި ޞަޙާބީއަކު މަދީނާއަށް ހިޖްރަކުރެއްވުމާއި ވިދިގެންނެވެ. މިޙަދީޘުން ސާބިތުވެގެންދާ ޙަޤީޤަތަކީ، އެމީހަކު އެދޭގޮތަކަށް އެކަމަކުން ލިބޭ ނަތީޖާ ބަދަލުކޮށްލެވިދާނެކަމެވެ. މާތްﷲގެ ރުއްސެވުމާއި ޘަވާބު ލިބުމަށް އެދޭ މީހަކަށް އެކަން ޙާސިލުކުރެވޭނެ ކަމެވެ. އަދި ދުނިޔޭގެ ޝުހުރަތާއި މަޤްބޫލުކަމަށް އެދި މަސައްކަތްކުރާ މީހަކަށް އެކަންވެސް ލިބިދާނެއެވެ. 

އެކަމަކު އިންސާނުންގެ ފުށުން ލިބިގަތުމަށް އެދޭ ތާއިދާއި ތަޢުރީފުގެ އަސަރު ދެމިހުންނަނީ ހިނދުކޮޅަކަށްކަން އެނގޭ އެއްވެސް ބުއްދިވެރިޔަކު، އިންސާނުންގެ ކިބައިން ތަޢުރީފާއި ތާއިދު ލިބިގަތުން އެއީ މަޤްޞަދެއްކަމުގައި ނުހަދާނެއެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް ކުރާ ހެޔޮއަމަލުތައް ދެއްކުންތެރިކަމުގެ ނިޔަތަކާ ނުލައި މާތްﷲ ގެ ރުއްސެވުން ލިބިގަތުމުގެ ޤަޞްދުގައި ކުރާނަމަ، ދާއިމަށް ދެމިގެންވާ ނިޢުމަތް ލިބިގެންދާނެއެވެ. އަދި ޢިއްޒަތާއި ޝަރަފުވެރި މަޤާމެއް ދެ ދުނިޔޭގައި ވެސް ލިބޭނެކަމީ ޝައްކެތް އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ.